‘Geen dag zonder de IJssel’ van Wim Eikelboom

19 maart : “Noodpontje. Als de IJssel flink buiten de oevers gaat, komt het buurtschap Fortmond op een eiland te liggen. Gemeente Olst-Wijhe zet dan een noodpontje in om de bewoners van en naar huis te brengen. Ook scholieren maken gebruik van deze tijdelijke hoogwaterservice” Dat is de tekst die bij woensdag 19 maart hoort. Olsternaren en Wijhenaren leven dagelijks met de IJssel, zij weten hoe het werkt, hoogwater, de pont die eruit ligt, de koeien die uit de uiterwaarden gehaald worden, de camping die evacueert.

 Lugubere vondsten

De ingewanden van de IJssel liggen bij Wijhe. Hier vond een sportvisser een menselijk been, kwam er een auto met lijk boven water en dreef het stoffelijk overschot van een man door de vaargeul. Dat komt doordat de vaargeul van de rivier hier op zijn smalst is. Door de hogere stroomsnelheid en de bewegingen van de scheepvaart, wordt ook het diepste water in gang gezet. Vandaar de lugubere vondsten.  Op 24 juni is het allemaal te lezen. 

Ereprijs

In december 1929 is de rivier bevroren en maakt postbode Vinke uit Wijhe de oversteek over het ijs om de post in Marle te bezorgen. Rondom Olst en Welsum zijn de restanten van de IJssellinie te vinden. Opgeworpen om de Russen te stoppen, mochten ze naar West-Europa komen. In juli zijn bij Fortmond de graanakkers met bloeiende inheemse akkerkruiden te bewonderen. Biologisch geteeld zonder kunstmest en pesticiden. In mei wordt verhaald over een geslaagde reddingspoging van de liggende ereprijs.  Was alleen nog bij Olst in de natuur aanwezig maar bloeit nu ook langs de Vecht. 

De IJssel stroomt altijd door mij heen

Bij elke dag van het jaar wordt iets over de IJssel, zijn bewoners, de geschiedenis, het bedrijfsleven, de landbouw, de natuur, de cultuur of ook de literatuur verteld. Alles gaat vergezeld van prachtige foto’s, tekeningen en afbeeldingen van schilderijen. De informatie beperkt zich niet alleen tot Olst en Wijhe, het hele stroomgebied komt aan bod. Het is een prachtige aanvulling en verdieping op de tv serie met Huub Stapel die in 2023 uitgezonden werd. Auteur Kader Abdolah verwoordt het prachtig: “De IJssel stroomt altijd door mij heen”. Zo zal het veel bewoners langs de IJssel vergaan, de rivier is er altijd, zelfs als je, zoals ikzelf, al lang niet meer in de buurt woont.

‘Koekoeksjong in Zalk’ van Nico de Haan

Nico is zeven als hij met het gezin waarin hij opgroeit naar Zalk verhuist. Zijn vader is daar als dominee beroepen, ze gaan zich met zijn zevenen in de grote, ruime pastorie vestigen. Zijn oudste broer Wim blijft bij familie in het westen wonen. Hij krijgt boven een kamertje met uitzicht op de IJssel, prachtig vindt hij het. Vriendjes krijgt hij ook al snel, met Egbert, Albert en Herman vormt hij een clubje waarmee ze door de weilanden struinen, boomhutten bouwen, kattenkwaad uithalen. Van zijn ouders heeft hij niet veel te duchten, zijn jongere broer Henk heeft polio opgelopen en dat vraagt veel van hun aandacht. Maar soms, als het echt te gortig wordt, verneemt hij het wel en is er straf. 

Trekpleister

Zalk is een klein maar o zo hecht dorp. Iedereen kent elkaar, kent elkanders makkes en nukken, weet daarmee om te gaan. De fietsenmaker, de winkel van Jentie, de smidse met het hete aambeeld en de schroeiende lucht van hoefijzers, de molen, de Haan beschrijft ze met de warmte waarmee je aan een gelukkige jeugd terugdenkt. De IJssel is een trekpleister, ze gaan er geregeld naartoe. Toch is het ook een gevaarlijke rivier, met draaikolken en een sterke stroming. Alleen in de winter van 1963 is ze dichtgevroren, kan er worden geschaatst. 

Schuilhut

En dan de vogels. Vanaf dag één is de jonge Nico geboeid door al die prachtige vogels die hij rond Zalk aantreft. Verscholen in zijn eigengemaakte schuilhutten volgt hij ze. Met een paar latten en wat doeken creëert hij een hut die hij overal neer kan zetten. Klazien uit Zalk, van de kruiden, krijgt daar lucht van en komt bij de pastorie klagen. Ze vindt dat Nico de vogels met rust moet laten. Zelf kijkt hij daar heel anders tegenaan en hij laat zich door haar niet terechtwijzen. Samen met zijn vader fietst hij naar Zwartsluis naar een museum over vogels. Daar ziet hij hoe je vogels kunt opstoppen. Zijn eerste onkundige pogingen zijn vreselijk mislukt maar allengs krijgt het onder de knie. 

Tien gelukkige jaren brengt hij in Zalk door. Jaren waarmee hij met veel warmte en plezier aan terug denkt. Een inkijk in het plattelandsleven van de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Het boek bevat foto’s en dagboekfragmenten uit die tijd.

‘Atlas van de IJssel’ van Tjirk van der Ziel en Albert Corporaal

Wie iets over de geschiedenis van de IJssel en haar stroomgebied wil weten moet zeker deze atlas ter hand nemen. In dit kloeke boek wordt aan de hand van heel veel oude kaarten en afbeeldingen naar de geschiedenis van de rivier gekeken.  Uiteraard is het begin in Gelderland, bij Arnhem splitst de IJssel zich af van de Rijn om in noordelijke richting verder te stromen. De rivier meandert met grote lussen richting de Zuiderzee. Er is veel verzanding, er zijn jaren dat de rivier niet meer dan een stroompje is waar je met droge voeten overheen kunt stappen. 

Watermanagement
Ook toen al mochten de bewoners zich graag met watermanagement bezighouden. Kribben worden aangelegd, lussen worden doorgestoken en in de vroege Middeleeuwen als in koude winters grote ijsvorming in de rivier ervoor zorgt dat de IJssel hoger komt te liggen dan het land eromheen, worden weteringen gegraven. Die lopen van zuid naar noord parallel aan de IJssel om dicht bij de IJsselmond af te wateren in de rivier. Vier weteringen aan beide zijden, dus zowel in Gelderland als in Overijssel (de Soestwetering, de Zandwetering, de Oude Wetering en heel origineel de Nieuwe Wetering). 

Hanze

Langs de IJssel ontstaan steden: Doesburg, Zutphen, Deventer, Zwolle en Kampen. Ze hebben baat bij een goede doorvaart van de rivier, met andere steden rond de Noord- en Oostzee vormen ze het handelsverbond de Hanze. Het brengt welvaart, de steden groeien als kool. In de twintigste eeuw komen er weer grote veranderingen, met de komst van de Afsluitdijk mondt de rivier niet meer in de zee uit maar op het IJsselmeer. Nooit zal er meer een grote overstroming zijn zoals in de jaren twintig van de vorige eeuw. Hopen we. Maar niets is zeker, het verhaal van de IJssel is nog lang niet uit. 

Schitterend

De ‘Atlas van de IJssel’ staat werkelijk bol van de prachtigste kaarten en afbeeldingen. Zij vertellen het verhaal met bij elke kaart en afbeelding een duidelijke en heldere uitleg. Elk hoofdstuk wordt voorafgegaan door een hedendaagse overzichtsfoto over twee bladzijden van het onderwerp dat besproken wordt. Het is werkelijk een schitterend boek dat niet voor niets het beste non-fictie boek van Overijssel 2021 werd.  Niet een boek om snel door te lezen maar om telkens weer op te pakken en eens rustig door te kijken.