‘Wat de bergen bewaren’ van Ellen Marie Wiseman

Lena Conti komt in mei 1928 met haar moeder, broer en haar dochtertje van twee op Ellis Island, New York aan. Ze zijn Duitsland ontvlucht, hebben een barre bootreis achter de rug, zijn doodmoe en op. Haar moeder en broer hebben een kaartje voor de overtocht gekregen van een ver familielid in de VS, Lena heeft zelf voor haar en de kleine Ella de overtocht betaald. Er wacht hun een strenge keuring. Zo streng dat haar moeder en broer teruggestuurd worden naar Duitsland. Om redenen die duister zijn en in Lena’s ogen absoluut niet kloppen. Zelf twijfelt ze, maar haar moeder moedigt haar aan te blijven. 

De dans ontspringen

Ze worden opgewacht door Silas Wolfe, de verre neef van haar moeder. Hij neemt haar mee naar Virginia, ze komen in de Blue Ridge Mountains, waar Lena ook de twee kinderen van Silas ontmoet. Bonnie en Jack Henry zijn nog niet over het verlies van hun moeder heen. Toch weet Lena een goede band met ze op te bouwen. Het gebied waar ze wonen wordt door de staat Virginia aangemerkt als natuurpark, alle bewoners zullen moeten vertrekken. De methodes die de overheid daarvoor gebruikt zijn weerzinwekkend. Ouders worden ervan beschuldigd niet goed voor hun kinderen te zorgen, de kinderen zouden zwakzinnig of achterlijk zijn. Telkens kan er iemand van de overheid opduiken om ze te testen en weg te halen. Lena en de kinderen moeten zich dan ook geregeld verschuilen in de aardappelkelder. Zullen ze de dans ontspringen of ligt er een verschrikkelijke toekomst voor hen in het verschiet? 

Hartverscheurend

Aan de hand van de afschuwelijke geschiedenis van de jaren twintig en dertig waarin de Amerikaanse overheid zich door de eugenetica beweging liet leiden, vertelt Wiseman het hartverscheurende verhaal van een ontheemde familie, uit elkaar gereten door krankzinnige wetten waarin gestreefd werd naar een supervolk van Noord-Europees uitziende mensen. Allereerst al de mensonterende keuring op Ellis-Island. Vervolgens het racistische pseudowetenschappelijke beleid om de bergmensen inferieur te verklaren.  En zo van hun land en eigendommen te beroven. Jonge meisjes en vrouwen te steriliseren, zodat het inferieure volk zich niet voort kon planten. En het enge is dat er nu bijna eenzelfde wind over het land waait. Waarbij vrouwen, immigranten en mensen van kleur weggezet worden als minderwaardig.  

‘Kofferverhalen’ van Adriaan van Dis , Karin Amatmoekrim en Abdelkader Benali

Het is juli, tijd van vakantie, tijd om de koffer te pakken. Om lekker uit te waaien, even bij te komen van werk en stress, de school achter je te laten. Hoe anders is het als je je koffer pakt om te gaan verhuizen, van land, van stad, van streek naar een andere, onbekende plek. Het nieuwe kunstmuseum Fenix in Rotterdam is helemaal gewijd aan migratie. Gevestigd tegenover een oud gebouw van de Holland-Amerika Lijn, de rederij die duizenden en duizenden, misschien wel miljoenen Nederlanders en andere Europeanen naar Amerika bracht. Het museum verzamelde een paar duizend koffers, koffers die het verhaal vertellen van al die reizen en al die mensen. 

Pendelen

Tien van deze verhalen zijn gebundeld in ‘Kofferverhalen’. Zoals het verhaal van Cornelis van Wees die naar Canada ging. Het land paste hem, de grootsheid, de kou. Willemien Boerrigter die in 1898 haar verloofde achterna reist naar China, De Surinaamse Esther die haar kinderen kwijtraakt aan Nederland en Curaçao. Leny en Kees die pendelen tussen Rotterdam en Maastricht, de Amerikaanse Maryann Mackay die valt voor de charmes van de Nederlandse Leo. Het jongetje Rob die ten tijde van de apartheid met zijn ouders naar Zuid-Afrika gaat en na een jaar al terugkomt. En als laatste de Oekraïense Larysa, in 2022 op de vlucht voor de Russische troepen. Hun verhalen worden door Karin Amatmoekrim en Abdelkader Benali prachtig verwoord. 

Onzichtbare bagage

De ‘hoofdbagage’ komt echter van Adriaan van Dis. Op zijn zo bekende onderhoudende toon bekijkt hij het thema koffers van alle kanten. Zijn eigen reizen, naar India, Nigeria of naar Zuid-Afrika. De koffer in de literatuur, koffers in musea. Hij bezoekt het Musée National de L’Histoire et de L’immigration in Parijs. Meer dan een kwart van de huidige Franse bevolking heeft een migratieachtergrond. Hoe zijn zij allemaal in Frankrij terecht gekomen?  “Je land verlaten zadelt je op met veel herinneringen, goede, slechte of gestolen. Het is de onzichtbare bagage die van generatie op generatie wordt doorgegeven”. 

Museum Fenix is gevestigd op Katendrecht, Paul Nijghkade 5 Rotterdam: www.fenix.nl. 

PS. Abel Sikkink uit Bert Wagendorps roman ‘Phoenix’ maakt met zijn familie de overtocht naar Amerika in 1847. Het vertrek uit Rotterdam en hun aankomst in de New York komt daarin uitgebreid aan bod. Klik hier voor de BvdW van Phoenix.