‘Een onbekend kind’ van Aliëtte de Vries

April 1945 is de maand dat de dorpen en steden in Salland bevrijd worden van de Duitse bezetting en onderdrukking. Raalte vanaf  9 april, Ommen op 11 april, Heino op 12 april, Wijhe en Olst op 13 april.  Groot was de vreugde, maar soms werd die overschaduwd door laatste zwarte bladzijden. Zo werden in Heino een dag voor de bevrijding 66 mannen gegijzeld en naar Zwolle afgevoerd en was er in Wijhe op 7 mei het drama van de munitieramp. De oorlog was voorbij, het duurde echter lange tijd voordat alle feiten van de oorlog bekend waren. Zo ook het lot van ‘Unbekannte Kinder’. 

Onbekende mensen

Hetty Frankenhuis wordt op 9 april 1941 in Enschede geboren. Ze is de dochter van Sal en Rozet Frankenhuis. In 1942 moet de familie onderduiken, Hetty wordt aan onbekende mensen meegegeven en komt in Friesland terecht. Sal en Rozet worden opgepakt en op transport naar Westerbork gezet. In Zwolle wordt de hoogzwangere Rozet uit de trein gehaald, Sal gaat na verblijf in Westerbork op transport naar Auschwitz. Rozet duikt onder en zal de oorlog overleven. 

Laatste transport

Hetty is dan al een tijd in Friesland bij de familie de Vries.  Ze is te jong om te verbergen. Het hele dorp Bozum weet ervan, niemand denkt erover om hen aan te geven. November 1943 gaat het helaas toch mis, een ander Joods stel dat bij de familie de Vries in onderduik zit, wordt verraden en ook Hetty gaat mee naar Westerbork. Omdat onderduikgever Jan gezegd heeft dat Hetty het kind van een Duitser is, wordt er aan haar identiteit getwijfeld en blijft ze lang in het weeshuis in Kamp Westerbork. Maar op 13 september 1944 gaat ze met het laatste transport richting Bergen-Belsen. 

Familie De Vries

De familie De Vries blijft met Hetty bezig. Hoe is het met haar afgelopen? Is ze er nog? En waar dan? Aliëtte, lerares geschiedenis, zoekt het uit. Ze verdiept zich in het lot van de ‘onbekende kinderen’ en dat van Hetty en haar familie. Komt bij de Joodse gemeenschap in Enschede terecht, hoort van het levensreddende werk van Dominee Overduin. Haar stijl is onopgesmukt en zakelijk. Juist daardoor maakt het boek grote indruk. De vele foto’s hebben daar een flink aandeel in, de bronnenlijst is indrukwekkend. En ja, Hetty wordt gevonden, ze heeft het allemaal overleefd.

‘De rechtvaardigen’ van Jan Brokken

Jan Zwartendijk is na een aantal omzwervingen in 1938 in Kaunas in Litouwen terecht gekomen. Hij vertegenwoordigt daar het Philipsconcern. Er is een winkel, een kantoor en een assemblageafdeling. Veel van de apparatuur wordt ter plekke in elkaar gezet. Jan heeft de leiding daarover. Maar het werk ligt stil. De oorlogsdreiging en het feit dat de Duitsers Nederland al bezet hebben, hebben alle activiteiten stopgezet. Maar punctueel zoals hij is, gaat Zwartendijk elke dag naar de zaak. 

Consul a.i.
Op 29 mei 1940 trekt hij net de deur achter zich dicht om naar huis te gaan, als de telefoon overgaat. Hij twijfelt, doorlopen of teruggaan en oppakken?  Hij besluit tot het laatste, een besluit dat zijn hele leven op de kop zal zetten. Aan de telefoon is de Nederlandse Gezant van de Baltische Staten in Riga, De Decker. De man zit omhoog, de Nederlandse Consul in Kaunas is ontslagen vanwege zijn Nazisympathieën.  Iemand moet hem vervangen en De Decker wil graag dat Zwartendijk dat gaat doen. Zwartendijk twijfelt, vindt het wel een heel grote vraag, hij heeft geen benul van diplomatieke of consulaire zaken. ‘Geeft niet’, zegt De Decker, u heeft een kantoor en u kunt mij altijd bellen. En zo geschiedt het dat Zwartendijk consul a.i. wordt.   

Curaçao
Er zijn veel Joodse vluchtelingen in Litouwen. Eén van hen brengt Zwartendijk op het idee om een ontsnappingsroute naar Curaçao te creëren. Met medeweten van De Decker schrijft Zwartendijk in de paspoorten van de vluchtelingen dat Curaçao geen visumplicht heeft.  De route gaat door Rusland naar Vladivostok, een oversteek naar Japan en van daar hopelijk verder naar een veilig oord.  Er is ook een doorreisvisum nodig. De Japanse consul Sugihara is bereid mee te werken. Al snel staan er rijen vluchtelingen op de stoep. Van ’s morgens vroeg tot in de avond worden paspoorten ingevuld om de vluchtelingen een kans te geven veilig gebied te bereiken. Maar hoelang blijft dat goed gaan? 

Eerbetoon
Jan Brokken hoort toevallig van de route, tijdens een treinreis in Rusland vertelt een overlevende erover. Zijn nieuwsgierigheid is gewekt, hij gaat op zoek naar informatie en naar overlevenden of hun nabestaanden. ‘De Rechtvaardigen’ is zo een kritisch eerbetoon aan Zwartendijk en Sugihara geworden. Uiterst boeiend geschreven, zeer zorgvuldig gedocumenteerd en vol getuigenissen leest het als een spannende roman waarvan je maar één ding wil weten: hoe loopt dit af!

‘ ’t Hooge Nest’ van Roxane van Iperen

In 2012 kopen Roxane van Iperen en haar man het huis ’t Hooge Nest  in Het Gooi. Tijdens de renovatie ontdekken ze onder de vloeren bladmuziek, verzetskrantjes en kaarsstompen.  Roxane, jurist en journalist wordt nieuwsgierig en besluit de geschiedenis van het huis te onderzoeken. Ze komt bij  Janny en Lien Brilleslijper terecht,  die hebben in de oorlog lange tijd in het huis gewoond.  Nu Roxane de namen weet komt haar speurtocht pas goed op gang en ontrafelt ze het leven van de twee joodse zussen die met gevaar voor eigen leven verzetswerk bleven verrichten. Vijf jaar duurt het onderzoek en de uitkomst is huiveringwekkend.

Verzet

Janny en Lien Brilleslijper groeien op in een hechte Joodse familie in het vooroorlogse Amsterdam.  Al eind jaren dertig ziet Janny het gevaar dat in Duitsland schuilt en ook Lien, die verliefd wordt op een gedeserteerde Duitse soldaat wordt met het nazisme geconfronteerd.  Als in 1940 in Nederland de Duitse bezetting een feit is, vormen de zussen en hun partners samen met vrienden een verzetsgroep. Amsterdam wordt te gevaarlijk, via Bergen komen ze in het afgelegen ’t Hooge Nest terecht. Terwijl ze het verzetswerk voortzetten wanen de zussen zich hier redelijk veilig. Een villa vol onderduikers vraagt veel van hun organisatietalent, schuilplaatsen worden aangebracht, persoonsbewijzen vervalst, voedselbonnen gestolen. En altijd is er de angst voor verraad.  In 1944 is het zover, verraad, ze worden afgevoerd naar Westerbork en vandaar samen met de familie Frank op het laatste transport naar Auschwitz gezet.

Motto

Motto van dit indringende en bijzonder aangrijpende waar gebeurde verhaal is de uitspraak van Janny Brilleslijper: “Wanneer er gevochten moet worden, moet er maar gevochten worden. Je kunt jezelf niet ontrouw worden. Je kunt jezelf ook niets wijsmaken. We stonden ervoor. We hebben gedaan wat we moesten doen, wat we konden doen. Niets meer en niets minder”.  Het boek sluit af met een follow-up van wat er met de personen na ’t Hooge Nest gebeurde, gevolgd door een zeer uitgebreide bronnenlijst.

‘Natalia’ van Roxanne Veletzos

De Roemeense Despina en Anton zijn in 1941 al tien jaar getrouwd maar kinderen zijn er niet gekomen. Despina verlangt  enorm naar een kind. Als er in het weeshuis waar haar nicht Maria als vrijwilliger werkt een meisje opgenomen wordt dat door haar ouders op een plein in de stad is achtergelaten, is ze bij de eerste aanblik van het kind helemaal verkocht.  Natalia is weliswaar geen evenbeeld van Shirley Temple, zo had Despina zich haar dochter altijd voorgesteld, de bijna vierjarige kleuter laat echter haar hart smelten. Na een gewenningsperiode van een aantal weken wordt Natalia definitief in het gezin van Despina en Anton opgenomen.  Ondanks de oorlog waarin Roemenië de zijde van Duitsland gekozen heeft, ontbreekt het Natalia de eerste jaren aan weinig bij de welgestelde familie Goza. 

Bombardement

Dat verandert als in 1944 de geallieerden Boekarest beginnen te bombarderen.  Despina vertrekt met Natalia naar het buitenhuis van haar oudste zuster op het platteland. Daar lijkt de oorlog weer ver weg. Alles verandert als Natalia doodziek wordt van het drinken van bedorven bronwater. Hoge koorts teistert haar lichaam, Natalia zal onbehandeld zeker sterven, alleen een kuur penicilline zal haar kunnen redden.  Wanhopig als Despina is, neemt ze haar kind toch weer mee terug naar Boekarest en via haar zwager weten ze het geneesmiddel vanuit Zwitserland te bemachtigen. Het tij keert,  de koorts zakt en Natalia wordt beter. Het tij keert ook voor Roemenië,  de koning sluit zich aan bij de geallieerden, opnieuw zijn er bombardementen, nu door de Duitsers.  Uiteindelijk trekt in 1945 het Sovjetleger Roemenië binnen, de oorlog is voorbij maar de vrijheid lijkt voor Despina, Anton en Natalia verder weg dan ooit.

Waargebeurd

 “In angst en wanhoop dragen wij dit kind over aan God, in de hoop en het vertrouwen dat Hij haar zal redden” , dat is de tekst van het briefje waarmee de joodse moeder van Roxanne Veletzos door haar ouders werd achtergelaten.  Dit gegeven en de liefdevolle opvang in het adoptiegezin Goza zijn de feiten waarop dit grotendeels waargebeurde verhaal is geënt.  De afloop van de roman is fictie, in werkelijkheid trouwde Veletzos' moeder in Roemenië en emigreerden ze naar de VS. ‘Natalia’ is een aangrijpend boek waarin we een welgestelde Roemeense familie volgen gedurende WOII en de Sovjet overheersing.  Achterin de roman foto’s van Despina en Anton en hun adoptiedochter.   

‘Sara, het meisje dat op transport ging’ van Lody van de Kamp

De jonge joodse Sara wordt samen met haar zusje Mirjam op transport gezet.  Vanuit Kleve gaan ze in 1938 met honderden andere kinderen richting Engeland.  Haar moeder en kleine broertje blijven achter, haar vader was al ‘verdwenen’.  De trein is overvol en Sara zit vol verzet. Samen met haar zusje is ze van school geplukt, haar moeder stond met twee koffertjes buiten school op hen te wachten. Het afscheid op het station is hartverscheurend, haar moeder vraagt Sara goed op haar zusje te passen. In de trein worden de kinderen getroost door Mevrouw Wijsmüller, een Nederlandse vrouw die het transport hoogstpersoonlijk bij Eichmann bedongen heeft.  Zij zal het transport tot aan Hoek van Holland begeleiden.

Nijmegen

Op het station van Nijmegen voltrekt zich voor de zusjes een tweede ramp,  Sara en Mirjam worden gescheiden.  Sara mag doorreizen naar Engeland, Mirjam is te jong, alleen kinderen ouder dan twaalf jaar mogen de oversteek maken. Sara is in alle staten, boos, verdrietig, bang, opstandig. Maar ze heeft geen keuze, zonder haar zusje komt ze in Londen aan en wordt daar opgevangen door een oom en tante. Lang kan ze daar niet verblijven, als de bombardementen uitbreken wordt ze samen met leeftijdgenoten naar het platteland geëvacueerd.  Al die tijd onwetend over het lot van haar familie. De hele oorlog verblijft Sara op het platteland, in 1945 keert ze terug naar Londen in de hoop haar familie terug te vinden.  Langzaam maar zeker dringt de gruwelijke waarheid  tot Sara door.  Met vallen en opstaan weet ze een leven voor zichzelf op te bouwen maar de herinneringen zullen nooit verdwijnen.

Kindertransporten

Lody van de Kamp schetst in korte, bondige hoofdstukjes het leven van Sara. In heldere taal en met veel kennis van zaken beschrijft  hij op meeslepende wijze het leven van Sara over een periode van vijftig jaar waarbij de periode van 1938-1948 de hoofdmoot vormt. Sara is een zelfbewuste, opstandige tiener die in bijzondere omstandigheden opgroeit. 

Het is geen waar gebeurd verhaal maar berust wel op feiten die zich rond de kindertransporten afspeelden.  Truus Wijsmüller heeft met de door haar georganiseerde transporten de levens van 10.000 joodse kinderen weten te redden. Van de Kamp is rabbijn,  heeft zijn opleiding in Engeland en Zwitserland genoten.  Eerder verschenen van zijn hand de romans ‘Oorlogstranen’, ‘Weeskinderen’en ‘Alleen’. Ook publiceert hij in dag- en weekbladen.